De nieuwe standaard voor duurzaam schoolontwerp

In de Kamper Hanzewijk is eind 2024 een bijzonder gebouw gerealiseerd: een brede school die wordt gezien als het meest circulaire kindcentrum van Nederland.  Het ontwerp van 19 Het Atelier laat zien hoe ver architecten, opdrachtgevers en leveranciers kunnen gaan wanneer circulariteit en biobased bouwen niet slechts ambities, maar uitgangspunten zijn. Het resultaat is een fantastisch onderkomen voor O.J.S. Het Scala, IKC Bouwman, de gezamenlijke gymzaal en de twee kinderopvangorganisaties én een overtuigend voorbeeld van hoe toekomstgericht bouwen er in de praktijk uitziet.

Van visie naar ontwerp

Het project startte, zoals bij veel onderwijsgebouwen, met een architectenselectie. Ruben Klinkenberg, architect bij 19 Het Atelier, blikt terug: ‘De visiepresentatie waarmee we de selectie wonnen, was daarom ook echt een vertrekpunt. Na de gunning en intensieve gesprekken met gebruikers en de gemeente die daarop volgden hebben we het programma en ambities scherp gekregen. Met de nieuwe inzichten hebben we het definitieve ontwerp kunnen vormen.’

Tijdens de gesprekken kwam ook de positionering van de gymzaal aan de orde. Oorspronkelijk was deze op de begane grond ingetekend, maar de relatief kleine kavel en de wens om zoveel mogelijk buitenspeelruimte te creëren, vroegen om een andere oplossing. ‘Buitenspelen wordt steeds belangrijker,’ legt Klinkenberg uit. ‘Door de gymzaal op de verdieping te plaatsen, behielden we meer ruimte voor het schoolplein. Zo konden we ook materiaalgebruik beperken -hoe compacter de school, des te minder materiaal je nodig hebt- dé basis voor zo duurzaam mogelijk ontwerpen.’

Circulair gebouw is meer dan een verzameling van verantwoorde producten

Over duurzaam ontwerpen gesproken, de opdracht was wat duurzaamheid betreft van meet af aan helder, het nieuwe schoolgebouw moest circulair en biobased zijn. Klinkenberg en zijn team kozen voor een grondige aanpak. ‘We hebben op basis van het SO/VO een raamwerk van alle benodigde materialen gemaakt en hebben elk materiaal onder de loep genomen. Kunnen we het beter doen, een alternatief kiezen of anders ontwerpen? Een circulair gebouw is meer dan een verzameling van verantwoorde producten. Het gaat om de juiste toepassing, de juiste maat en een ontwerp dat hergebruik nu én in de toekomst mogelijk maakt.’

Die zoektocht leidde tot belangrijke materiaalkeuzes. Neem de staalconstructie die plaats moest maken voor hout. ‘Staal kun je losmaken en heeft hiermee een positieve impact op hergebruik, maar hout is lichter, biobased en tevens demontabel,’ vertelt Klinkenberg. ‘Dat had wel gevolgen: we hebben de plattegrond zo aangepast dat we het houten constructiesysteem optimaal toe konden passen, zonder extreem hoge balken. Dit geldt ook voor de houten verdiepings- en dakvloer. Dat soort keuzes beïnvloedt niet alleen de constructie, maar ook akoestiek, maatvoering en detaillering. Het is een keten van afwegingen.’

Duurzame materialisering

Binnen de stedenbouwkundige context -een wijk met jaren ’50-architectuur- was metselwerk een logische keuze voor de gevel. Toch werd ook hier gezocht naar maximaal haalbare duurzaamheid. Voor de witte gevelaccenten koos het team voor Holonite, een hoogwaardige kunststeen. Bas van Vliet van Holonite licht toe: ‘De architect zocht een sterk, onderhoudsarm product dat esthetisch én circulair is. Ons composietsteen bestaat voor 80% uit grondstoffen met een natuurlijke oorsprong en kan volledig worden hergebruikt. Het gladde oppervlak is niet alleen mooi, maar maakt ook schoonmaken eenvoudig.’ Holonite leverde de Type X-raamdorpels, spekbanden en kaders rondom de grote raampartijen aan de kopse kanten van het gebouw. De frisse witte belijning vormt een krachtig contrast met het metselwerk en geeft de gevel een eigentijdse uitstraling. ‘Een schoolproject vraagt om hufterproof materiaal. Het moet bestand zijn tegen leerlingen die op de raamdorpels chillen en tegen situaties zoals omvallende fietsen.’ Ook elders in het gebouw zijn innovatieve materialen toegepast, zoals biocomposiet gevelelementen en dakranden en CO2-negatieve gevelstenen voor de gymzaal, eveneens in wit uitgevoerd. In combinatie met de Holonite-elementen ontstaat een verfijnd spel van texturen en tinten.

Energie en gezondheid

Kindcentrum Hanzewijk is niet alleen zo circulair mogelijk gerealiseerd, maar ook energiezuinig en comfortabel. Dankzij een hoogwaardige thermische schil, royale overstekken en automatische zonwering blijft het binnenklimaat passief koel. Bodemwarmte, warmtepompen, warmteterugwinning en zonnepanelen maken het gebouw energieneutraal. Grote raampartijen en een centrale ontmoetingsruimte zorgen voor veel daglicht en een open, uitnodigende sfeer.

Resultaat dat inspireert

Het eindresultaat overtreft volgens Klinkenberg de verwachtingen. ‘We hebben destijds een flyer gemaakt met visualisaties. Toen de fotograaf recent langskwam voor de definitieve beelden, dacht ik: het is nog mooier geworden dan we hadden voorzien. We hebben echt een school neergezet die klaar is voor de toekomst. Ik wil graag benadrukken dat we niet pretenderen 100% circulaire gebouwen te maken. We beloven wel dat we bij elk project een stap extra zetten om in de toekomst op die 100% uit te komen.’ Ook Van Vliet kijkt tevreden terug. ‘Dit project laat perfect zien waar ons product tot zijn recht komt. Het is een school, een echte eyecatcher en tegelijk een toonbeeld van duurzaamheid. Voor ons is het een visitekaartje.’ Met een 95% circulaire en 80% biobased opbouw -van houten draagconstructie en houtskeletbouw met cellulose-isolatie tot demontabele onderdelen en herbruikbare gevelproducten- is het door Hesco Bouw gerealiseerde Kindcentrum Hanzewijk veel meer dan een school. Het is een blauwdruk voor de volgende generatie onderwijsgebouwen, waar ontwerpkwaliteit en toekomstbestendigheid elkaar versterken.